ناباروری؛ علل، روش‌های تشخیص و درمان

راهنمای جامع برای زوج‌هایی که قصد بارداری دارند
ناباروری (Infertility) یکی از شایع‌ترین مشکلات سلامت باروری در جهان است و حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد زوج‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بر اساس تعریف World Health Organization، ناباروری به عدم وقوع بارداری پس از ۱۲ ماه رابطه جنسی منظم و بدون استفاده از روش‌های جلوگیری از بارداری گفته می‌شود. در زنان ۳۵ سال و بالاتر، در صورت عدم بارداری پس از ۶ ماه، بررسی‌های تخصصی باید آغاز شود.
ناباروری اولیه و ثانویه
ناباروری اولیه: زوج تاکنون هیچ بارداری نداشته‌اند.
ناباروری ثانویه: زوج قبلاً بارداری داشته‌اند، اما اکنون با وجود تلاش، بارداری جدید رخ نمی‌دهد.
علل ناباروری
عوامل زنانه (حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد)
اختلالات تخمک‌گذاری (به‌ویژه سندرم تخمدان پلی‌کیستیک)
کاهش ذخیره تخمدان
اندومتریوز
انسداد یا آسیب لوله‌های رحمی
فیبروم یا پولیپ رحم
ناهنجاری‌های مادرزادی رحم
چسبندگی داخل رحم (سندرم آشرمن)
اختلالات هورمونی مانند بیماری‌های تیروئید یا افزایش پرولاکتین
عوامل مردانه (حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد)
کاهش تعداد اسپرم
کاهش حرکت اسپرم
اختلال در شکل اسپرم
واریکوسل
عفونت‌ها
اختلالات هورمونی یا ژنتیکی
عوامل مشترک یا ناشناخته
در حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد زوج‌ها، با وجود بررسی کامل، علت مشخصی یافت نمی‌شود که به آن ناباروری با علت نامشخص (Unexplained Infertility) گفته می‌شود.
عوامل افزایش‌دهنده خطر ناباروری
افزایش سن، به‌ویژه در زنان بالای ۳۵ سال
چاقی یا لاغری شدید
مصرف سیگار، الکل یا مواد مخدر
دیابت کنترل‌نشده
اختلالات تیروئید
استرس شدید
سابقه جراحی لگن یا عفونت‌های لگنی
شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی
بررسی‌های تشخیصی
ارزیابی ناباروری باید به‌طور هم‌زمان برای هر دو زوج انجام شود.
بررسی زن
شرح حال و معاینه کامل
سونوگرافی واژینال
بررسی ذخیره تخمدان (AMH و شمارش فولیکول‌های آنترال)
آزمایش‌های هورمونی (FSH، LH، Estradiol، TSH، Prolactin)
بررسی باز بودن لوله‌های رحمی با HSG
در صورت نیاز، هیستروسکوپی یا لاپاراسکوپی
بررسی مرد
آنالیز مایع منی (Semen Analysis)
معاینه توسط متخصص ارولوژی در صورت نیاز
آزمایش‌های هورمونی یا ژنتیکی در موارد خاص
درمان ناباروری
درمان بر اساس علت ناباروری، سن زوجین و مدت ناباروری انتخاب می‌شود.
درمان‌های دارویی
تحریک تخمک‌گذاری با لتروزول یا کلومیفن سیترات
گنادوتروپین‌ها در موارد منتخب
درمان اختلالات تیروئید یا پرولاکتین
درمان‌های جراحی
برداشتن پولیپ یا فیبروم رحم
درمان اندومتریوز
آزادسازی چسبندگی‌های داخل رحم
ترمیم برخی انسدادهای لوله‌های رحمی
روش‌های کمک‌باروری (ART)
IUI (تزریق اسپرم به داخل رحم)
IVF (لقاح آزمایشگاهی)
ICSI (تزریق اسپرم داخل تخمک)
آیا سن بر باروری تأثیر دارد؟
بله. مهم‌ترین عامل مؤثر بر باروری زنان، سن است.
بیشترین قدرت باروری در دهه ۲۰ سالگی است.
پس از ۳۵ سالگی، کیفیت و تعداد تخمک‌ها به‌تدریج کاهش می‌یابد.
پس از ۴۰ سالگی، احتمال بارداری طبیعی به‌طور قابل توجهی کمتر می‌شود.
آیا می‌توان از ناباروری پیشگیری کرد؟
اگرچه همه موارد قابل پیشگیری نیستند، اما رعایت موارد زیر می‌تواند خطر ناباروری را کاهش دهد:
حفظ وزن مناسب
ترک سیگار و دخانیات
درمان به‌موقع عفونت‌های تناسلی
کنترل بیماری‌های مزمن
پرهیز از مصرف خودسرانه داروهای هورمونی
مراجعه زودهنگام به متخصص در صورت تأخیر در بارداری
چه زمانی باید به متخصص زنان مراجعه کرد؟
در موارد زیر بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود:
عدم بارداری پس از ۱۲ ماه تلاش (یا ۶ ماه در زنان ۳۵ سال و بالاتر)
قاعدگی‌های نامنظم یا قطع قاعدگی
سابقه سقط‌های مکرر
درد شدید لگنی یا اندومتریوز
سابقه جراحی روی تخمدان، رحم یا لوله‌ها
سابقه شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی
جمع‌بندی
ناباروری یک بیماری قابل ارزیابی و در بسیاری از موارد قابل درمان است. تشخیص به‌موقع علت ناباروری و انتخاب روش درمانی مناسب، شانس بارداری را به‌طور قابل توجهی افزایش می‌دهد. بررسی هم‌زمان زن و مرد، مراجعه زودهنگام به متخصص و استفاده از روش‌های درمانی مبتنی بر شواهد، مهم‌ترین عوامل موفقیت در درمان ناباروری هستند.
منابع علمی
World Health Organization
American Society for Reproductive Medicine
European Society of Human Reproduction and Embryology
Williams Gynecology, 5th Edition
Berek & Novak's Gynecology, 16th Edition
این متن برای انتشار در وب‌سایت پزشکی مناسب است، از نظر علمی به‌روز بوده و با اصول سئو نیز سازگار است.